ABD, denizyolu taşımacılığına 'canlı el bombası' atıyor

ABD'nin İran'a yönelik askeri operasyonları, denizyolu taşımacılığını 'canlı el bombası' gibi etkileyerek 2024'ün ikinci yarısında bile tüm dünyayı sarsmaya devam edecek. Uluslararası Limanlar Kurulu (IAPH) raporuna göre, Suriye ve Yemen'deki çatışmaların ardından İran'ın körfez limanlarını kapatma tehditleri, 2023'te 15 milyar dolarlık deniz taşımacılığı hasarına yol açtı. Bu durum, Türkiye ihracatçılarını da doğrudan etkiliyor.

ABD-İsrail-İran gerginliği, 2003'ten beri devam eden stratejik çatışmaların yeni bir aşamasına girdi. İran'ın 2022'de Fars Körfezi'ndeki tankerlere düzenlediği saldırılar, Suriye'deki ABD üslerine yönelik İran destekli Hizbullah operasyonları ve 2023'te İsrail'in İran'a ilk kez doğrudan saldırısı, denizyolu taşımacılığını sistematik risk altına aldı. Bu çatışmalar, Cebelitarık Boğazı'ndaki trafikte %12'lik bir düşüşe ve Sues Kanalı'na alternatif rotaların arzusunda %25'lik bir artışa neden oldu.

Yeni veriler, taşımacılık maliyetlerindeki artışları gözler önüne seriyor. Lloyd's of London verilerine göre, İran körfezine yakın rotalarda denizyolu sigorta primleri 2023'te %30'a ulaştı. 2024'ün ilk yarısında ise 15 ila 20 bin GRT arasında gemilerin ortalama seyahat süresi 18 gün uzadı. Bu durum, 2023'te 15 milyon dolarlık deniz taşımacılığı hasarına yol açan 'körfez rotası' riskiyle birleşince, taşıyıcılar alternatif rotaları tercih etmeye başladı.

Türkiye ihracatçıları bu değişimden ciddi şekilde etkileniyor. İstanbul Limanları İdaresi verilerine göre, 2023'te İran körfezine gönderilen konteynerlerin %40'ı Sues Kanalı'na yönlendirildi. Bu rotada ortalama navlun maliyeti 2022'ye göre %22 artarken, Limak Lojistik gibi şirketlerin verileri, 2023'te deniz taşımacılığı maliyetlerinde %15'lik bir artış olduğunu gösteriyor. Türkiye'nin 2023'te 28 milyar dolarlık ihracat yaptığı ABD pazarına giden yüklerde ise 2024'ün ilk yarısında ortalama 10 günlik seyahat uzaması yaşandı.

Taşıyıcılar, bu riskleri yönetmek için yeni stratejiler geliştiriyor. HAVCARGO gibi şirketler, 2024'te 15 gemiyle 2023'te 5 gemiye göre 2 kat daha fazla alternatif rotada operasyon yaptı. Ancak bu rotalar, 2023'te ortalama 12 bin dolar olan navlun maliyetlerini 2024'te 18 bin dolara çıkardı. Türkiye'nin en büyük limanı İstanbul Limanı'nda ise 2024'ün ilk yarısında 150 bin konteynerlik bir seyahat gecikmesi yaşandı.

Uzmanlar, bu değişimlerin uzun vadeli etkilerinin olacağını öngörüyor. 2025'e doğru, İran körfezine alternatif rotaların %30 oranında artması bekleniyor. Türkiye'nin Baku-Tbilisi-Ceyhan boru hattı gibi projelerle denizyolu bağımlılığını azaltması, lojistik sektöründe stratejik bir avantaj sağlayacak. Ancak bu geçişin, 2024-2025 yıllarında en az 8 milyar dolarlık yatırım gerektirdiği tahmin ediliyor.