Siber Hattan Orta Doğu'ya: Lojistik Ağın Yeniden Çizimi

Global ticaret yapısı, döngüsel bir bozulma değil, yapısal bir yeniden dağılıma uğramaktadır. Sankisyonlara dayalı ayrışma ve ticaret rotalarının yeniden yönlendirilmesi, uzun yıllar devam eden ticaret ilişkilerini kökten değiştirdi. 2022 ilk çeyreğinden 2024 üçüncü çeyreğine kadar AB'nin Rusya'ya ihracatı %58, ithalatı %86 oranında düştü. Türkiye gibi transit ülkeler, bu dönüşümün somut etkilerini taşımacılık ve lojistik maliyetlerinde hissetmeye devam ediyor.

Avrupa-Rusya arasındaki ticaretin çöküşü, 30 yıllık dengelerin çökmesiyle açıklanabilir. BM Ticaret ve Kalkınma Kurumu verilerine göre, 2022-2024 dönemi arasında Rusya-Çin ticareti 245 milyar dolara ulaştı. Rusya-İndya ticareti ise aynı dönemde 65 milyar dolara çıktı. Bu yeni rotalar, Batı havayolu şirketlerinin Rusya hava sahası yasağı nedeniyle Avrupa-Asya rotalarında ortalama 300-500 km daha uzun uçuşlara geçmesine yol açtı. Bu detur, yakıt tüketimini %15-20 artırarak taşıyıcıların operasyon maliyetlerini ciddi şekilde yükseltti.

Türkiye, bu yeni ticaret ağında kritik bir geçiş noktası haline geldi. Orta Doğu-Asya rotalarında artan yoğunluk, İstanbul ve Marmara limanlarının kapasite planlamasını etkilemeye başladı. Örneğin, Rusya-İran arasındaki 7.200 km'lik Uluslararası Kuzey-Güney Taşımacılık Koridoru (INSTC), 2022'den itibaren Türkiye, Azerbaycan ve Ermenistan ile birlikte yeniden canlanmaya başladı. Bu rotada geçen her konteyner, geleneksel rotalara göre ortalama 10-15 gün daha hızlı Avrupa'ya ulaşabiliyor.

Navlun maliyetleri açısından en dikkat çekici etki, Rusya hava sahası yasağının Batı havayolu şirketlerine verdiği dezavantaj. Türkiye'deki havayolu operatörleri, Rusya'nın hava sahasını kullanamayan Avrupa rakiplerine göre %8-12 daha düşük maliyetle Asya-Orta Doğu rotalarını hizmete alabiliyor. Bu avantaj, 2024 itibarıyla İstanbul'dan Dubai'ye giden rotalarda ortalama 1500-2000 USD lik taşıma maliyeti farkı yarattı.

Tahminlere göre 2025-2027 yılları arasında INSTC ve benzeri rotalar, Türkiye'nin lojistik gelirlerine yıllık 1.5-2 milyar dolarlık katkı sağlayabilir. Ancak bu potansiyelin gerçekleşme koşulları, hava sahası ücretlerinin %15-20 oranında indirilmesi ve İstanbul Havalimanı'nda 100.000 metrekarelik ek terminal kapasitesi oluşturulması gibi yatırımlara bağlı kalıyor.